Een wirwar aan straten omringd door een stervormige wal, daarbuiten bossen en landerijen; Map of Days lijkt een kaart van een middeleeuwse stad, maar wie beter kijkt ziet dat kunstenaar Grayson Perry een zelfportret heeft getekend. Op het centrale plein staat een minuscule figuur, a sense of self, die rondtolt in de infrastructuur van zijn leven. Vanuit het plein vertrekken wegen als doing your best, fear of getting it wrong en nearest en dearest. Net buiten de stadsmuur staat een kast van een huis: the story we tell ourselves. Van zijn assumptions resteert enkel een ruïne, omringd door wasted potential. De rivier imagination stroomt diagonaal door het landschap, langs you have no fucking idea! en yearning to belong. Met zijn persoonlijkheid vult hij stad en wand, anderhalve vierkante meter museum. Kleine letters, wegen die pleinen tegenspreken.

Een paar jaar geleden zag ik Map of Days in het Bonnefantenmuseum in Maastricht, en laatst dacht ik er weer aan, terwijl ik bezig was mijn creatieve proces in kaart te brengen. Het was een kunstwerk dat me bijbleef vanwege de gedachte: had ik dat maar gemaakt. Had ik maar zo’n kaart om bij me te dragen, om uit te rollen over tafel wanneer de situatie erom vraagt. Volgens mij valt creativiteit tot op zekere hoogte af te dwingen, door simpelweg te gaan zitten en te beginnen. Toch lukte me dat niet altijd, ronddwalend in een stad waar ik de weg niet wist. Ik wilde de straten namen geven, ik wilde weten welke wegen doodliepen en welke bronnen vruchtbaar waren. Ik kan nog geen gedetailleerde kaart tekenen, en misschien komt dat moment wel nooit. Maar ik heb best wat ontdekt, de afgelopen maanden.

ik wil iets mooi(s) maken

Op de kunstacademie werd mijn moeder wel eens bestempeld als estheet. Dat was geen compliment; kunst was er om te schuren, niet om te behagen. Persoonlijk ben ik het daar niet mee eens – nature of nurture, haar hang naar schoonheid is op mij overgedragen. Dat geldt ook voor het maakproces, zo besefte ik. Esthetiek is geen glanslak die ik wil aanbrengen op iets wat al bijna af is. Ook voor tussenstappen wil ik met zorg een vorm kiezen, omdat vorm ook inhoud is.

iets moois begint niet op de computer

Op het whiteboard naast mijn werkplek staat al maanden een uitspraak van mij, opgeschreven door een collega omdat ze er zo om moest lachen: ik wil iets maken en wat ik wil maken is geen Excel-sheet. Soms eindigt het op een scherm, maar idealiter begint het daar niet. Eerst wil ik letters die onuitgelijnd over de pagina’s dansen, neonroze verf die blijft zitten onder mijn nagels, het geluid van een schaar die door papier gaat. Op een computer moet het direct goed, logisch. Op papier vertrouw ik op wat mijn handen weten zonder dat ik erbij stil sta.

Het in kaart brengen van mijn creatieve proces ging samen met het ontdekken van een nieuwe discipline: het maken van collages. Daarmee is het makkelijk beginnen: zonder woorden hoef ik niet na te denken over wat ik wil zeggen, hoef ik alleen maar te letten op waar mijn oog naartoe trekt: een tint, een textuur, een silhouet. Ook daaromheen ontstaat er vanzelf iets moois; op mijn snijmat een confetti van snijresten, niet gebruikte knipsels als een compositie op zich. Wanneer ik mijn werk omdraai tref ik op de achterkant regelmatig een collage trouvé.

iets moois begint met zin

Hoe minder tijd ik heb om te maken, hoe moeilijker ik het vind om niet te luisteren naar de stem die me vertelt wat ik ‘zou moeten’. Het is een geluidloze stem, als de zwaartekracht die me naar de aarde trekt zonder daar woorden aan vuil te maken. Nu ik dit weet probeer ik mijn neigingen in kaart te brengen, om vervolgens het tegenovergestelde te doen. Waar heb ik zin in?

Zo dacht ik laatst: ik zou een Substack moeten maken, want dat is waar het gebeurt, waar men zich bevindt. Maar ik had er geen zin in. Ik heb iets beters, bedacht ik, al bijna vijftien jaar. Deze hoek van het internet is mijn Map of Days, waar ik deel wat ik denk, wat ik maak, wie ik ben. Maar zoals kaarten met de tijd verouderd raken – een wijk bijgebouwd, een straat opengebroken – gold dat hier ook. Het voelde als een zelfportret van jaren geleden.

Tijd om te herzien. Ik dacht dat ik me daarvoor eerst zou moeten verdiepen in de achterkant van mijn website, om te weten wat er allemaal mogelijk was. Tot mijn vriendin Vita voorstelde: ‘Waarom maak je geen collage?’ Kon ik niet eerst verbeelden hoe ik het zou willen, in plaats van me te laten beperken door een technologie die ik maar mondjesmaat onder de knie had? Kon ik niet beginnen met waar ik zin in had?

iets moois is vergevingsgezind

Bladeren, scheuren, uitsnijden, kwijtmaken, terugvinden. Vastlijmen, losmaken, verschuiven, terugplakken. Niet alles kan ongedaan worden gemaakt – vouwen in het papier, witte plekken waar de lijm niet zomaar meer losliet. Maar er kan altijd iets overheen geplaatst, iets weg geknipt waardoor er iets nieuws ontstaat. Het is niet erg als er sporen van het proces zichtbaar zijn, dat geeft het juist charme. Collages zijn vergevingsgezind. Dat maakt het makkelijker om te proberen, iets wat ik juist lastig vind. Proberen doe ik liever niet – ik wil bij voorbaat al weten dat het slaagt. Dit proces maakt ook mij vergevingsgezind, bereid om te proberen, ook al weet ik nog niet of het iets wordt, waar het heen gaat.

iets moois is meerdere dingen

In een collage is elk ding meerdere dingen; een graanveld is ook een kronkelweg, een raamkozijn doet dienst als fotolijst, de zee is een envelop. Zo zie ik wat ik maak steeds vaker: als meerdere dingen tegelijk. Een verhaal is een onderzoek is een beeld, landschappen als lappendekens die iets vertellen over mij, die vertellen wat mijn handen weten.

Ik had hem al gezien. Mijn oog valt eerst op een oud-leerling van me, daarna op de man die om haar heen cirkelt. Ze zit met een tijdschrift aan de bar, een paar tafels verderop spelen Joeri en ik Rummikub. Tussen mijn beurten door werp ik telkens een blik over mijn schouder. Gele 1, 2, 3 – kennen ze elkaar? Hij zou haar vader kunnen zijn, maar daar lijkt het niet op. Drie keer 12 – hij is dronken. Blauwe 7, 8, 9 – moet ik erheen? 6, 6, 6. De man is achter me komen staan.

‘Ze heeft een schoppen vijf,’ zegt hij jolig tegen Joeri. We reageren niet. Dan legt hij zijn handen op mijn schouders en brengt zijn hoofd dicht naast het mijne. Ik manoeuvreer me onder zijn armen vandaan, weg kan ik niet. Hij zegt nog iets, wat ontgaat me. Dan laat hij me los. Zwijgend maken we het potje af. Ik verlies.

Naast ons is de oud-leerling komen zitten, inmiddels vergezeld door een vriendin. Ze herkent me niet, ik zeg haar geen gedag. Ze vertelt haar vriendin over de man: ‘Volgens mij heeft hij een midlife crisis.’ Ze lachen erom.

Mij lukt het niet meer. Hoewel ik heus vaker ben betast, op intiemere plekken, ben ik nu meer ontdaan. Het is de zichtbaarheid ervan: dat het niet gebeurt op een chaotische dansvloer of in een donkere gang, maar hier, in het midden van een halfvolle kroeg. Juist omdat het niet om een borst of bil gaat, wordt het mechanisme scherper zichtbaar. De man die pakt wat hij wil. De man die daarmee wegkomt. De man die verder gaat.

Al mijn opties voelen als verliezen. Ik verlies door dit als een onbeduidend voorval af te doen. Ik verlies als ik mijn energie verspil aan een confrontatie. Ik verlies als mijn emotie de avond overneemt. We proberen het nog even, maar tevergeefs. Op de hoek van de straat bedenk ik me. We lopen terug, spreken een medewerker van het café aan. Joeri legt uit wat er is gebeurd, vraagt wat mij niet meer lukt: let op hem, let op hen. Dan vertrekken we.

Die nacht droom ik over een drijvend huis waarop ik met tien vrouwen woon. Hoge golven spoelen niet over ons heen, maar tillen ons op, de houten vloer meebewegend met de deining. Zo zwerven we over de oceaan, samen en eindelijk alleen.

‘Doe het niet, Joris!’

‘Je begrijpt toch wel dat het zo niet verder kan!’

‘Maar ik houd van je!’

Omdat ik soms lijk te vergeten dat het leven geen toneelstuk is, met enkel gelaagde personages, scherpe dialogen en scenes die bijdragen aan de kwaliteit van het geheel, aan de sfeer of het plot of allebei, kan het voorkomen dat ik getuige ben van een persoonlijk drama en mijn primaire gedachte is: wat is dit slecht geschreven.

(Het kan ook voorkomen dat ik me zelf in een situatie bevind waarin weinig spannends gebeurt en denk: deze scenes kunnen er wel uit.)

Een gelauwerd schrijver – of schrijfster, dat heeft ze denk ik liever – vertelde me eens dat iedere conversatie drie lagen kent: the said, the unsaid en the unsayable. Er wordt iets gezegd waarmee iets anders wordt bedoeld, en daaronder ligt weer een Grote Waarheid, iets wat we voelen of weten maar niet direct uit zullen spreken, uit angst of trots of een algehele afkeer van pathetiek. ‘Wanneer the unsayable toch wordt uitgesproken krijg je soap, of musical.’

Er werd niet gezongen, maar het scheelde niet veel. De stationshal van Utrecht Centraal, tegenover me nemen twee mensen plaats. Zij een jaar of twintig, witblond haar in een slappe staart, naast zich een zwarte handbagagekoffer. Hij nauwelijks ouder, wel al licht kalend, in een rode zeiljas met een fluoriscerend gele capuchon waarmee iemand die overboord valt zichtbaar is in het water. De situatie is echter andersom: hij duwt haar de boot uit, zij spartelt hevig tegen.

‘Ik kan niet zonder jou!’ roept ze, waarna ze zich huilend op zijn schoot werpt. Alle omstanders kijken nadrukkelijk een andere kant uit, afgezien van een kind dat nog niet gehinderd wordt door sociale conventies. Met grote ogen aanschouwt hij de crisis die zich voor hem ontvouwt, kauwend op een kaneelbroodje.

‘Je snapt toch wel dat ik je niet meer vertrouw, als je onder een valse naam een account aanmaakt en dan met mij gaat chatten.’

‘Maar jij reageerde erop!’

‘Omdat ik al dacht dat jij het was!’

De dramatische gebaren, het volume waarop ze spreken en de uitvoerigheid waarmee het plot wordt uitgekauwd maken dat ik weg wil zappen – zo praten mensen niet met elkaar.

Dan de scene die ik een paar uur later aanschouwde. Een koffiezaak, aan een ronde tafel met vier stoelen zit een vrouw. Haar partner neemt niet naast, maar recht tegenover haar plaats, is dat van plan althans, tot de vrouw onderkoeld sneert: ‘Ga je dáár zitten?’

Vier woorden, drie lagen. Ga je daar zitten – the said. Waarom kom je niet dichter bij me – the unsaid. Houd je nog wel van me – the unsayable.

‘Ligt dit nou aan mij?’ Het gebeurt ons regelmatig: iets meemaken, je gedachten die erachter blijven haken, en nog eens en nog eens, er niet uitkomen, het met de ander bespreken en uiteindelijk belanden bij de vraag: ligt dit nou aan mij?

Vandaag komt de casus van haar. Een late middagzon schijnt de trein in, het ruikt er naar opgewarmde kunststof stoelen. Ik luister van Culemborg tot Houten Castellum, stel een paar vragen en kom bij Utrecht Lunetten met een nieuw perspectief op de zaak.

‘Het is net als met die vrouw in haar blote kont.’

Een goede vriendschap betekent voor mij: dit soort uitspraken kunnen doen en dat de ander dan daadwerkelijk weet waar je het over hebt.

(Nu ik dit opschrijf besef ik: de rest van de coupé tastte waarschijnlijk in het duister.)

Een week eerder. Een theaterzaal vlak voor aanvang, rechts van ons komt een Bekende Actrice het balkon op en gaat op zoek naar haar plaats. Ze ziet eruit alsof ze onderweg naar een catwalk de weg kwijt is geraakt; haren strak naar achteren, dramatisch donkere makeup. Haar kleding is minder uitzonderlijk – een zwarte top en rok in een klassiek silhouet – ware het niet dat de rok haar billen vrijwel onbedekt laat. Het is eerder een net dan een kledingstuk, meer gat dan draad. Ze draagt geen ondergoed.

We zien het allebei. Ik zucht: ‘Ugh.’ Puck knikt: ‘Vet.’

Zegt dat iets over mij? Ongetwijfeld. Vind ik het irritant dat een actrice zelfs als ze in het publiek zit de aandacht naar zich toetrekt? Ben ik jaloers omdat ik zelf niet in mijn nakie naar buiten zou durven? Vind ik het respectloos tegenover degene die na haar op die stoel zal plaatsnemen, niet wetend dat daar een dag eerder nog een anus tegen het pluche zat gedrukt? Wie zal het zeggen. Zeg het iets over Puck? Vast. Maar wat? Vindt ze het tof dat een vrouw met haar lichaam aandacht opeist, geniet ze van de fuck-it mentaliteit die er om haar heen hangt, voelt ze überhaupt voor meer derrière in de openbare ruimte?

‘Het zegt in ieder geval niets over die vrouw,’ concludeer ik. ‘Het ligt niet aan jou of de ander, maar aan jou en de ander. En daartussenin staat de feitelijke situatie.’

‘Een vrouw in haar blote kont.’

‘Juist.’